Maand: mei 2015

Beethoven’s oordeel

Beethoven en zijn assistente Anna

Beethoven en zijn assistente Anna in ‘Copying Beethoven’ (2006; regisseur Agnieszka Holland)

In de film ‘Copying Beethoven’ geeft Beethoven (gespeeld door Ed Harris) tijdens een tentoonstelling van ontwerpen voor een brug een vernietigend oordeel over één van de maquettes. De wijze waarop hij dat doet, is naar onze normen niet erg beschaafd en voor velen zelfs stuitend. Bij mij wekt Beethoven’s gedrag echter een glimlach op en ik vind ergens dat hij helemaal gelijk heeft. Hoe zit dat?

De maquette is gebouwd door de vriend van Beethovens assistente Anna Holtz (gespeeld door Diane Kruger). Anna is een muziekstudente die de bijna dove Beethoven in de laatste jaren van zijn leven helpt bij het uitschrijven en kopiëren van zijn composities. Als Anna aan Beethoven vraagt wat hij van het brugontwerp van haar ‘kunstenaar’ vindt, geeft Beethoven zijn onvervalste oordeel: “It has no soul. It lacks life, grace, passion. It’s a dead and worthless thing.”

De vriend is zwaar beledigd en pikt het niet. Hij zegt dat Beethoven, hoe beroemd deze ook is, niet het ‘recht’ heeft om zo te oordelen. En daar raakt hij natuurlijk een punt. Beethoven laat zich echter door die voor de hand liggende tegenaanval niet van de wijs brengen en pakt de handschoen op. I tell you what gives me the right!”.

Nu wordt het echt interessant, want wat gaat Beethoven vertellen? In onze tijd is de eeuwenoude kunsttheoretische discussie over ‘ware’ kunst en schoonheid zo’n beetje uitgekomen op een niveau waar het esthetische oordeel niet méér is, dan een kwestie van persoonlijke smaak en waar geen algemene geldigheid meer speelt. Volgens die theorie heeft zelfs Beethoven geen enkel ‘recht’ om te oordelen, omdat er niets is waarop hij zijn oordeel kan funderen. Elke uitspraak is niet méér dan een persoonlijke mening.

De Beethoven uit de film ziet dat echter anders. Het antwoord dat hij geeft op de vraag over het ‘recht’ tot oordelen is ongebruikelijk, onwetenschappelijk en archaïsch, maar in essentie subliem. Zijn woorden richten zich niet tot het verstand, maar direct tot het gevoel. Daardoor raakt zijn antwoord iets, dat, ondanks de gebrekkige rationaliteit, diep van binnen een stemming opwekt waarin Beethoven oordeel in een bepaalde zin geldigheid krijgt.

Het antwoord aan de ontwerper luidt: “You built bridges to connect points of land. I built them to connect men’s souls. GOD gives me the right. God whispers in some men’s ears. Well, he SHOUTS into mine!! That’s why I am deaf. When you go blind, sir, then you too have the right not to be judged, but to judge.”

Een mooi poëtisch antwoord. Zoals Beethoven het zich in zijn Romantische wereldbeeld voorstelt, heeft hij op grond van zijn diepe innerlijke roeping als musicus, de immense eisen die deze roeping aan hem stelt en de offers die hij daarvoor brengt (onder meer het verlies van zijn gehoor), méér dan anderen het recht én de ervaring om over het ontwerp van de brug een oordeel te vellen. Rationeel is er veel op zijn redenering af te dingen, maar voor het gevoel ligt dat anders. Het zuivere gevoel heeft zijn eigen logica en heeft geen wetenschappelijk bewijs nodig om van betekenis te zijn.

Beethoven is overigens nog niet klaar met de brugontwerper. Hij laat het niet bij woorden. “I’m good to do you a favour”. Tot schrik van het publiek slaat hij de maquette met zijn wandelstok met groot kabaal aan stukken. Als het geweld na enkele seconden voorbij is, kijkt hij de verbijsterde en woedende ontwerper aan en zegt: “Now how you feel? Sad? Angry? Furious? You wanna kill? ….Start over. Go built your bridge from THAT!”, waarbij Beethoven met zijn wandelstok even in de onderbuik van de ontwerper prikt en de zaal verlaat. Op dat zelfde moment klinkt in de tentoonstellingsruimte reeds de opmerking: “Did’t like that one, Beethoven?” en is de wedstrijdjury al overtuigd, dat de brug van Anna’s vriend niet de kwalificaties bezit om voor een prijs in aanmerking te komen. De waarde van Beethovens oordeel staat voor de jury duidelijk buiten elke twijfel.

Waarom slaat Beethoven de brug aan stukken? Is er sprake van rivaliteit tussen de twee mannen in verband met Anna? Dat zou kunnen, maar de film wijst op iets anders. Tegen de boze Anna die vindt dat Beethoven haar vriend met zijn brute optreden zinloos de grond in heeft geboord (al is ze het feitelijk wel met zijn oordeel eens), zegt Beethoven: “I may have saved his soul, if he has one”. Zijn ‘cadeau’ aan haar vriend is, dat Beethoven deze met zijn optreden weliswaar hardhandig, maar ook doeltreffend terug heeft gegidst naar zijn gevoel (ook al is het nu woede), van waaruit, als haar vriend een echte kunstenaar is, wel bruggen met “life, grace and passion” gecreërd kunnen worden.

Zie hier het prachtige fragment (3.37 min):