Muziek

“Obsessed with structure”

Schermafdruk 2016-04-27 00.43.02

Beethoven (Ed Harris) en zijn assistente (Diane Kruger) in ‘Copying Beethoven’

In de geromantiseerde speelfilm Copying Beethoven uit 2006 vindt een opmerkelijk gesprek plaats tussen Beethoven en zijn assistente. Beethoven ziet haar worstelen met het uitschrijven van één van zijn composities en vraagt wat er aan de hand is. Ze zegt dat ze de compositie niet begrijpt. Waar eindigt het? Hoe zit het muzikaal in elkaar? Beethoven legt uit dat het niet eindigt; ze moet niet denken in termen van begin en einde. Een compositie is geen mechanische constructie. Het is iets dat groeit, zich ontwikkelt en van de ene fase overvloeit in de andere. En dan spreekt Beethoven de zin uit die de aanleiding vormde voor deze blog: ‘In your work you are obsessed with structure, with choosing the correct form’.

Er ging bij mij direct een bel rinkelen. Ik moest denken aan de wereld waarin ik werk. Ook die wereld is ‘obsessed with structure’. Het is een wereld die beheerst wordt door wetten, regels, kaders, patronen, protocollen, methodes, procedures, definities, standaarden, stijlvormen, formats, etc. Het zijn instrumentele veelal door ICT ondersteunde structuren waarmee de werkelijkheid ingekapseld wordt in een net van rationele afspraken en voorschriften. En natuurlijk gebeurt dat niet voor niets. De structurering maakt het werk beter beheersbaar, controleerbaar en voorspelbaar en dat is heel nuttig. Het leidt tot een gereguleerd werkproces, voorkomt risico’s en biedt een grotere garantie op het behalen van de beoogde doelen. Echter, de behoefte aan structurering slaat vaak door, met als gevolg dat al die kaders en regels mensen in de weg gaan zitten; hun doelen niet meer ondersteunen, maar belemmeren. Waar dat het geval is, leidt het tot de frustrerende werksituatie waarin menselijke aspiraties en energie geen ruimte meer krijgen, samenwerking niet meer van de grond komt en niets meer wordt bereikt. Dan is het werk een doolhof zonder uitgangen geworden. Zo’n situatie is af te lezen aan het gedrag en de gezichten van medewerkers; je voelt het op de werkvloer en bij het management. Het werk is verstikkend geworden; de lol is eraf. Er zit totaal geen muziek meer in.

Terug naar Beethoven. Om zijn assistente te helpen los te komen van het denken in structuren, geeft hij haar wat aanwijzingen. Hij vindt dat ze teveel bezig is met de uiterlijke vorm van de compositie en niet met de muziek zelf. Muziek heeft een andere logica; een logica van het gevoel. Om die te beleven, zegt hij: ´You have to listen to the voice speaking inside of you.´ (..) ´Silence is the key. The silence ‘between’ the notes.´ En hij geeft direct hoffelijk toe, dat hij dat ook pas begreep nadat hij doof was geworden. Pas als die stilte je omgeeft, kun je het wezen en bewegen van de muziek ervaren, stelt Beethoven.  Van daar uit is de uiterlijke vorm en structuur van de muziek te bevatten.

Ook het advies van Beethoven aan zijn assistente werpt een licht op mijn werkwereld. Het is vaak het gebrek aan bezieling en verbindend vermogen dat uitmondt in een overmatige structurering, in fragmentatie, vervreemding en vooral machteloosheid om samen nog iets voor elkaar te krijgen. De oplossing daarvan ligt zeker niet in nieuwe instrumentele ingrepen, in weer andere structuren en regels of nog meer ICT. Als alleen daarop wordt ingezet, leidt elke beoogde vereenvoudiging tot een nog grotere complexiteit en verwarring. De situatie vraagt om een interventie vanuit een hele andere hoek.

Wellicht is de door Beethoven geadviseerde ‘silence’ ook hier de ‘key’. Niet langer gedachteloos meerazen in de structureringsdwang en de oorverdovende hectiek van het dagelijkse werk, maar de stilte zoeken.  Leren luisteren en heel geduldig wachten op iets dat onze zielen van binnenuit weer in beweging brengt en verbindt. ‘When that silence envelops you, your soul can sing.’, zegt Beethoven concluderend. Pas als dat gebeurt en mensen geïnspireerd in beweging komen,  gaat er, dwars door alle structurering heen, weer muziek op de werkvloer klinken.

Zie hier het fragment uit Copying Beethoven van regisseur Agnieszka Holland (1.29 min):